Türk Musikisinde Makamlar
Pınar ABAK
İnsan yaşadıklarından, etrafındaki insanlardan, okuduklarından, duyduklarından etkilendiği gibi dinlediklerinden de etkileniyor. Bazen duygularımıza bir müzik eşlik ediyor, bazen de müzikten hissettiğimiz o duygu seline biz kapılıp gidiyoruz. Aslında müziğin uyandırdığı temel duygu empatidir ve empati sayesinde dinleyici müzikle etkileşim kurar. (Arman, 23) Bu tesiri bizde oluşturan şey ses dizilerinin belirli kurallar çerçevesinde kullanılmasıyla oluşan makamlardır. Makamlar, duyguları temsil etme amacıyla kullanılmıştır. (Akpınar, 2019, s. 69) Makamlar yalnız duygulara ve insan psikolojisine etki etmekle kalmayıp aynı zamanda çeşitli hastalıkların tedavisi için Farabi, İbni Sina, Pisagor, Eflatun gibi şahsiyetlerin kullandığı ve eserlerinde de yer verdiği bir alan olmuştur. İbni Sina’nın müzikterapi için “Müziği bize hoş gösteren idrak gücümüz değil, o besteden çeşitli telkinler çıkaran idrak yeteneğimizdir.” ifadelerini kullanmıştır. Erzurumlu İbrahim Hakkı ise görüşlerini “Ve bir makamı canfezayı nice derde ve nice maraza şifa ve nice Tab’a safa ve nice kalbe cilâ ve nice ruha gıda bulmuşlardır. Ve bu ilime tıbbı ruhanî, kuvveti ruhanî ve fenni musiki dahi tesmiye kılmışlardır.” şeklinde belirtmiştir. Bu yazımızda çeşitli makamlara, bu makamların temsil ve tesir ettikleri duygulara, hangi tedavi alanlarında kullanıldıklarına değineceğiz.
Mahur
Atilla İlhan’ın “Mahur” adlı şiirinin dizelerinde kullandığı gibi mahur; sevinç, enerji, güç ve cesareti ifade ediyor. (Akpınar, 2019) Temsil ettiği bu duygular ile mehter marşı ve halk müziğinde yaygın olarak kullanılmıştır.
“Şenlik dağıldı bir acı yel kaldı bahçede yalnız
O mahur beste çalar, Müjgan’la ben ağlaşırız”
Hüzzam
Hüzzam makamı; hüzün, keder, bunalım duygularını temsil ediyor. Dertli ve içli gecelerin nasıl aydınlığa kavuşacağına dair dizelerini yazıyor Atilla İlhan:
“Bir tambur aranır tutuklunun kederi
Mahura çıkarsın diye hüzzam geceleri”
Yine “Mahzun gönül heyhat şad olacak mı sanıyorsun” adlı müziğin makamı da hüzzam makamıdır.
“Mahzun gönül heyhat şâd olacak mı sanıyorsun
Vah esef vah, biçare gönül, heyhat heyhat aldanıyorsun
Bu kadar cevr-û cefaya bilerek katlanıyorsun
Vah esef vah, biçare gönül, heyhat heyhat aldanıyorsun”
Segah
Yunus Emre’nin “Gel Gör Beni” ilahisinde kullanılmıştır. Dinleyenlere rahatlık, cesaret ve mistik bir his verir. Uykusuzluk, yüksek nabız, kalp, akciğer ve kas rahatsızlıklarında faydalıdır. (Güvenç, 2003)
“Ben yürürüm yane yane
Aşk boyadı beni kane
Ne akılem, ne divane
Gel gör beni aşk neyledi”
Sultanıyegâh
Sultanıyegâh gece mutluluğunu temsil ediyor. Atilla İlhan’ın Sultanıyegâh adlı şiirinden dizelerle bestelenmiş şarkıda kullanılmıştır.
“Şamdanları donanınca eski zaman sevdalarının
Başlar ay doğarken saltanatı sultanıyegahın
Nemli yumuşaklığı tende denizden gelen âhın
Gizemli kanatları ruhta ölüm karanlığının
Başlar ay doğarken saltanatı sultanıyegâhın”
Hicaz
Türk sanat musikisinde pek çok eser hicaz makamında bestelenmiştir. Kemiklerde, beyinde ve çocuk hastalıklarında tedavi edici özelliği vardır. Farabi’ye göre hicaz makamı ruha alçakgönüllülük verir. (Özbek, 2015,33)
Bir örnek ile hicaz makamına bakacak olursak:
“Değdi saçlarıma bahar küleği
Nazende sevgilim yadıma düştün
Her erin bahtına bir güzel düşer
Sen de tek menim yadıma düştün
Nazende sevgilim yadıma düştün”
Acemaşiran
Durgun düşünce ve duyguları temsil eden bir makamdır. Tedavi anlamında ise annelerin doğumunu kolaylaştırıcı ve ağrı giderici özelliği vardır. Acemaşiran makamında bir müzik örneği:
“Gel ey denizin nazlı kızı nuş-i şarab et
Çık sahile gel sinede bir âlem-i âb et
Mestane bakışlarla beni mest-ü harab et
Çık sahile gel sinede bir âlem-i âb et”
Uşşak
Uşşak, aşıklar demektir. Gülme, sevinç, kuvvet ve kahramanlık duyguları verir. Uyku ve istirahat için faydalıdır. Kalp, ayak rahatsızlıklarına faydalıdır. “Gözlerin Doğuyor Gecelerime” adlı parça uşşak makamında yazılmıştır.
“Ne mektup geliyor ne haber senden
Söyle de bileyim bıktın mı benden
Her akşam güneşin battığı yerden
Her akşam güneşin battığı yerden
Gözlerin doğuyor gecelerime”
Buselik
Farabiye göre buselik makamı insana kuvvet verir. (Özbek, 2015, 33) “Aman cana beni şad et” adlı müzik buselik makamı ile oluşturulmuştur.
“Aman cânâ beni şâd et
Terahhum eyle imdâd et
Dilersen terk-i kast eyle
Bana sen kıyma azad et”
Rast Makamı
İnsana sefa (neşe – huzur) verir. (Özbek, 2015, 33) “Baharın Gülleri Açtı” bir kısmında nihavent makamı da geçmekle birlikte geneli rast makamından oluşan bir şarkıdır.
“Baharın gülleri açtı ah yine mahzundur bu gönlüm
Etrafa neşeler saçtı beyhude geçti bu ömrüm
Ah gülemem gülemem hiç gülemem
Öyle sırdır ah bu derdim kimselere söyleyemem”
Kaynaklar
1. Güvenç, R. (2003). Türk Müziği ile Tedavi. https://ztbb.org/festival/geleneksel-tip-festivali-2003/turk-muzigi-ile-tedavi/#:~:text=Seg%C3%A2h%20makam%C4%B1%3A%20Cesaret%2C%20rahatl%C4%B1k%20ve,Ku%C5%9Flukla%20ikindi%20aras%C4%B1%20daha%20etkilidir.
2. Akpınar, S. (2019). Atilla İlhan’ın Şiirinde Türk Musikisi Makamları. Akdeniz İnsani Bilimler Dergisi, 9 (2), 69-79.
3. Somakcı, P. (2003). Türklerde Müzikle Tedavi. Sosyal Bilimler Enstitü Dergisi, 15, 131-140q.
4. Özbek, H. (2015). Türk müziği ve terapideki yeri: Tarihsel perspektif. Sağlık Düşüncesi ve Tıp Kültürü Platformu.
5. Arman, A. (2015). Klasik Türk müziğinde sıklıkla kullanılan bazı makamların duygusal etkileri. (s. 23).
2005 yılında Ordu’da doğdu, Sosyal Bilimler Lisesinden mezun oldu. Lise döneminde şiir türüyle başlayan yazı hayatı hikaye ile devam etti. Çeşitli yazı yarışmalarına katıldı, bir hikayesi ise okulun “Fanzin” adlı dergisinde yayımlandı. Okumaya, yazmaya, araştırmaya ve öğrenmeye olan ilgisi çeşitli faaliyetlerle devam etmektedir. Şu anda Ankara Yıldırım Beyazıt Üniversitesi psikoloji (ingilizce) programına yerleşmiştir.
Yorum gönder