Anadolu’da Afrodit Kültü

Afrodit Yunan mitolojisinde aşk, şehvet, güzellik ve tutkunun tanrıçasıdır. Afrodit Yunan mitolojisi ve Antik Yunan kültürü için çok önemli bir figürdür. Muhtemelen Afrodit’in Mezopotamya ya da eski bir Anadolu Tanrıçası kökenli olmasının da etkisiyle insanlık için çok önemli bir yapıdadır. Afrodit’in özellikle aşk ve şehveti temsil etmesi onu eğlencelerin festivallerin ve kutlamaların ana faktörlerinden biri yapmaktadır.

Afrodit’in nasıl doğduğuyla ilgili çeşitli anlatılar olsa da en sık rastlanılan anlatı Kronos’un Uranüs’ü devirirken cinsel organını kesmesi ve bu düşen organın denizde yaptığı köpükten Afrodit’in doğmasıdır. Bu anlatım aynı zamanda Afrodit’in isminin kökeniyle ilgili de çeşitli tezlerden birini oluşturmaktadır. Hesiodos başta olmak üzere bazı antik çağ yazarları Afrodit’in deniz köpüğü kelimesinden(aphros) türetildiği savını savunsa da günümüz arkeolojik ve dil bilimci çalışmaların gösterdiğine göre büyük ihtimalle eski Anadolu tanrılarından birinden türetilmiş bir isim ve tanrıdır. Etiomolojisi kesinlik kazanmasa da Afrodit Doğu kökenli bir tanrıça olarak oluşmuş ve zamanla etkileşim sonucu Yunan toplumlarına girerek mitolojide kendine önemli bir yer edinmeyi başarmıştır.

Afrodit’i özel kılan en önemli yönlerinden birisi hiç şüphesiz mitolojideki konumuydu. Yunan mitolojisinde çok önemli bir yerde bulunan Afrodit, mitolojik anlatılarda aynı zamanda sadakatsizliğin de bir sembolü konumundaydı. Öyle ki mitolojide ölümlü ölümsüz birçok figürle birlikte olduğu görülür. Hephaistos ile evli olmasına rağmen birçok tanrıyla kaçamak yapması onu aynı zamanda hayat kadınlarının da koruyucusu olarak anılmasına yol açmıştır. Bu kaçamaklardan en ünlüleri Ares ve Adonis ile olan kaçamaklardır. Özellikle savaş tanrısı Ares ile olan birlikteliğinden çok sayıda çocuğu olmuştur. Bu çocuklar genel olarak korku, panik, şehvet ile eşleştirilen özelliklere sahiptir. Bunlardan en önemlisi hiç şüphesiz sık sık Afrodit ile beraber tasvir edilen Eros’tur.

Afrodit tüm bu özellikleriyle Anadolu’da özellikle de Batı Anadolu’da çok sevilen bir tanrıça konumundaydı. Öyle ki günümüz Türkiye’sindeki Aydın sınırları içinde yer alan ve Afrodit’e ithafen Afrodisias olarak isimlendirilen bir şehir bile vardı. Afrodit’e adanan bu şehirde çok özel Afrodit kült eserleri bulunmaktaydı. Bu Afrodisias antik kentinde yaklaşık 1000 yıl boyunca Afrodit’e tapınıldığı bilinmektedir. Bu şehirde yer alan ve M.Ö. 500 yıllarına tarihlenen Afrodit Tapınağı ve hemen üzerine M.Ö. 100’lü yıllarda tekrar yapılan Afrodit Tapınağı kenti Anadolu’da Afrodit’e tapınılan en özel yerlerden biri kılmaktadır. Öyle ki Hristiyanlık Roma’nın içinde hızla yayılırken burada uzun yıllar Paganizm devam etmiş ve Paganların toplanma noktası olmuştur. Bu paganizmin de merkezinde Afrodit yer almıştır. Ancak en sonunda Hristiyanlar hâkim güç olup da Paganlara zülüm etmeye başladıkları dönemde burası da yıkılmış ve kilise yapılmıştır.

Afrodit’in Anadolu’da sikkelerde sıklıkla görüldüğü yerler çoğunlukla kıyı şehirler olmak üzere Batı Anadolu’nun iç kısımlarını da kapsamaktadır. Buralarda bulunan sikkelerde sıklıkla görülen Afrodit’in çeşitli tasvirleri vardır. Bu tasvirlerde ilk dönemde ağırlıklı olarak sadece yüzü görülen Afrodit, zamanla bütün vücuduyla görülmeye başlanacaktır. Afrodit genellikle defne yapraklarıyla, inci kolyelerle ve Nike ile birlikte gösterilir. Bu tasvirlerde çoğunlukla başa tanrılarla birlikte olan Afrodit defne veya palmiye yaprakları ile birlikte gösterilirken yanında Zeus’tan Athena’ya çeşitli tanrılar yer alırdı. Afrodit’in bu sikkeler üzerinde tasviri o kadar güçlüydü ki Roma İmparatorluğu’nun yıkıldığı döneme kadar sikkeler üzerinde kendine yer bulmayı başarmıştır.

Afrodit’in bir başka simgelenmesi de heykeller üzerindendir. Bu tasvirlerde Afrodit genellikle çıplak veya üzerine ince bir kıyafet giymiş şekilde tasvir edilmiştir. Tüm Yunan heykelleri gibi Afrodit heykelleri de oldukça titizlikle yapılırdı ve olabilecek en güzel kadınlar tasviri oluşturulmaya çalışılırdı. Afrodit heykelleri Karadeniz’den Ege’ye, Ege’den Akdeniz’e tüm kıyı kesiminde görülmektedir. Genellikle her bölgenin birkaç özel tanrısı olmasının yanında Afrodit’in bu kadar geniş bir coğrafyada heykellerle tasvir edilmesi ne denli önemli olduğuna bir kanıt niteliğindedir. Ayrıca yine Afrodit’in şerefine düzenlenen Afrodisias festivallerinin izlerini de Ege şehirlerinde görmek mümkündür. Özellikle fahişelerin doyasıya kutladığı bu festivale tüm şehir katılırdı. Festival boyunca erkek keçiler süslenir ve tılsımlanırdı. Herhangi bir kurbanın olmadığı festivalde erkek keçiler cinselliğin sembolü olarak görülürdü ve Afrodit’in şehvetli doğasına ve sadakatsiz ilişki ağına bir gönderme yapılırdı.

Tüm bu etmenler gösteriyor ki Afrodit hem Yunan toplumu için hem de Anadolu için çok özel bir yere sahiptir. Heykellerden paralara ve ibadet yerlerine kadar toplumun her alanına kendini katmayı başarmış özel bir tanrıçadır. İnsan doğasının ve cinselliğinin bir ürünü olarak Afrodit, Yunan mitolojisinde en az Zeus kadar kendine yer edinmeyi başarmış ve toplumun her tabakasında bir saygınlık görecek konumda yer almıştır. Afrodit bu özellikleriyle toplumsal hayatta en aktif rol oynayan tanrılardan biri olarak tarihte yerini almayı başarmıştır.

M.Ö 450-420 yıllarına tarihlenen bir Likya Sikkesi (Solda inci kolye ve spiral küpesiyle Afrodit)

M.Ö. 285-250 yıllarına tarihlenen ve Perslerin hakimiyet döneminden kalma bir sikke. Sağda elinde Nike’yi tutan Afrodit

M.Ö. 380-360 yıllarına tarihlenen ve Perslerin hakimiyet döneminden kalma bir sikke. Sağda inci kolye ve örgülü saçlarıyla Afrodit (Tarsus)

M.S 147-175 yıllarına tarihlenen bir Roma sikkesi. Solda İmparatoriçe Genç Faustina, sağda ayakta duran ve bir eli belinde saçlarını düzelten Afrodit

M.S.193-217 yıllarına tarihlenen Roma sikkesi. Solda İmparatoriçe Julia Domna, sağda bir elinde elma bir elinde asa tutan Afrodit

Amasra’da bulunan Afrodit Heykeli

Knidos’ta bulunan Afrodit Heykeli

Knidos’ta bulunan Afrodit Heykeli

Aspendos’ta bulunan Afrodit heykeli

Afrodit Tapınağı Aydın

Kaynakça

1. Atalay, R. (2014). Afrodisias heykel okulu. Ulakbilge Sosyal Bilimler Dergisi, 2(3), 140-149.

2. Gülcan, N. Y. (2009). ESKİ YUNAN MİTOLOJİSİNDE KADIN İMGESİ. 21. Yüzyılın Eşiğinde Kadınlar, 111.

3. Marcovich, M. (1996). From Ishtar to Aphrodite. Journal of Aesthetic Education, 30(2), 43-59.

4. Budin, S. L. (2010). Aphrodite enoplion. In Brill’s companion to Aphrodite (pp. 79-112). Brill.

Sikkeler için

5. https://www.asiaminorcoins.com

Alihan Zümbül

1 Eylül 2002 Konya doğumluyum. İlkve orta öğretimi Konya Necip Fazıl Kısakürek ortaokulunda tamamladım. Liseyi Konya Mehmet Hanife Yapıcı Anadolu Lisesi, Mehmet Akif Ersoy Anadolu Lisesi ve Sınav Anadolu Lisesi’nde tamamladım. 2020 yılında başladığım Ankara Üniversitesi DTCF Tarih bölümünden 2024 yılında mezun oldum. Lisans bitirme tezimi Eskiçağ üzerine versem de genel tarihle ilgilenmekteyim