Soğuk Savaş Dönemi İki Süper Gücün Rekabeti

Soğuk Savaş Dönemi 12 Mart 1947-26 Aralık 1991 yılında SSCB’nin dağılmasına kadar geçen süre içerisinde, dönemin iki süper gücü arasında ABD ve SSCB arasında gerçekleşen rekabettir. Soğuk Savaş kavramı ilk kez George Orwell tarafından literatüre kazandırılmıştır. Bu kavram ilk kez Orwell’ in “You and the Atomic Bomb” adlı makalesinde geçmiştir. Telli’ ye göre soğuk savaş da bir savaştır, çünkü savaşta esas unsur askeri zaferden çok siyasi hedeftir. (Telli,1998:19). Doğu ve Batı bloklarını temsil eden her iki kutup arasında yaşanan küresel güç mücadelelerine Soğuk Savaş olarak adlandırılmıştır. Soğuk Savaş 1949 yılında Doğu ve Batı bloğunun anlaşamamaya başlamamasından önce aslında 1945 yılında Potsdam konferansı ile başlanmıştır. Savaş sırasında birbirleriyle iyi anlaşan devletler, savaş bittikten sonra alanların paylaşılması, ekonomisi, coğrafyası, ideolojisi, sınırları gibi konularda anlaşamamaları dağılmaya neden olmuştur. ABD’nin büyük güç olmak istemesi ve Sovyetler Birliği’nin komünist düşüncesinin yayılması, ABD ve Sovyetler Birliği karşı karşıya getirmiştir. Bu iki devlet ve destekçilerinin Soğuk Savaş yıllarında ideolojik, teknoloji, ekonomik, askeri her alanda rekabet ettiler. Savaştan sonra ABD kamuoyunda kendi kıtasına çekilme ve Avrupa içişlerine karışmama düşünülüyordu ama Sovyetler komünist emperyalizmi yayma düşüncesi ABD kamuoyundaki fikirlerin değişmesine neden olmuştur. Sovyetler’ in yayılmasını engellemek için ABD başkanı Truman Türkiye ve Yunanistan’a 400 milyon dolarlık yardım yapılması bu yayılmayı engellemek için yapılmıştır. Sovyetler Birliği’nin yayılmasını engellemek için yapılan bu yardımlar SSCB tarafından büyük bir tepkiyle karşılanmış ve SSCB’nin saldırgan politikaları daha da şiddetlenmiştir. Sovyetler’ in yayılmacılık politikası Soğuk Savaş Dönemi’nin temel dinamiklerini belirleyen önemli bir faktör olarak bulunmaktadır.

Soğuk Savaş Dönemi’nin 1945-1990 arası yaşandığı yıllarda dünya, Amerika Birleşik Devletleri ve Sovyet Sosyalist Cumhuriyetler Birliği’nin başında olduğu Batı ve Doğu bloklarının vermiş olduğu mücadeleye tanık olmuştur. Bu dönemde blok lideri ülkeler rekabet içinde birbirlerini test etmişlerdir ve bu testler sonucunda savunma sistemlerini daha da güçlendirmeye çalışmışlardır. Bu güçlendirme çalışmaları silahlanma yarışına neden olmuş, füze teknolojisinin de gelişmesi sonucu rekabet ciddi oranda artmış ve havada birbirleriyle rekabet içinde olan iki lider devlet bu yarışı uzayda devam ettirmişlerdir. Bu dönemde silahlanma yarışıyla birlikte ittifak arayışları da önemli olmuştur. ABD Sovyetlerin yayılmasını engellemek için Batı Avrupa’da güçlü devletlerle birlikte Kuzey Atlantik Antlaşması Örgütü’nü (NATO) 1949 yılında kurmuştur. ABD bu örgütle Marshall planında yapmış olduğu, NATO’nun kurulmasıyla askeri anlamda da ortaya koymak istemiştir. 1945-1952 yılları arasında nükleer silah alanında üstün olan ABD, 4 Ekim 1957 yılında Sovyetler Birliği’nin Sputnik 1 uydusunu taşımakta olan roketi başarıyla uzaya göndermesiyle artık liderliğini kaybetmiştir. Sovyetler Birliği bu olay sonuncunda havada üstünlük sağlamış ve Batı bloğunda bulunan ülkeleri korkutmuştur. Bu dönemde George Kennan çevreleme politikası uygulamış Sovyetler Birliği’nin etrafındaki ülkelerle müttefik olmuştur. Soğuk Savaş, doğal olarak yalnızca iki askeri blok arasında değil, aynı zamanda iki ideolojik kavram arasında da güçlü bir yüzleşmenin kaynaşması haline geldi. Komünizm ve liberalizm ideolojisi Soğuk Savaş döneminin gidişatında önemli rol oynamıştır. Yeni çatışma sadece nükleer silahların caydırıcılığı ve savaşın getireceği yıkımdan korkulduğundan yeni çatışma olmamıştır. Fakat küresel rekabet ve jeopolitik nedenlerden dolayı dünyanın birçok bölgesinde ABD ve SSCB hakimiyetlerini genişletmeye çalışmıştır. Bu çabaların gösterildiği önemli olaylardan biri Kore Savaşıdır. (Akpınar, 2020:1638). SSCB bu dönemde Kuzey Kore’yi desteklemiş ve Güney Kore’yi işgal etmelerine destek vermiştir. ABD öncülüğünde Batı Bloku ülkeleri ise Güney Kore’yi destekleme konusunda politika geliştirmişlerdir. Bu açıdan Doğu ve Batı Bloklarının ilk kez askeri olarak karşı karşıya geldiği bu savaş, doğrudan her iki blok arasında sıcak çatışma ihtimalini arttırdığı için Soğuk Savaş Dönemi’nin seyrini belirleyen önemli bir dönüm noktası olarak karşımıza çıkmaktadır. Sovyetlerin Afganistan’ı işgali de Soğuk Savaş Dönemi’nin gidişatının belirlenmesi açısından önemli bir olay olarak karşımıza çıkmaktadır. Bu işgal her iki blok arkasındaki gerilimi tırmandırmış ve yaklaşık on yıl süren işgal neticesinde SSCB’nin dağılmasına giden süreç başlamıştır.

Sovyetlerin dağılmasıyla Amerika Soğuk Savaşın kazananı oldu. Sovyetler Birliği’ne bağlı ülkeler bağımsızlık taleplerinde bulunmuştur. ABD Sovyetler üzerinde diplomatik, askeri ve ekonomik baskılarını artırmıştır. Afganistan üzerindeki Sovyet baskısından kurtulmuş, Doğu Avrupa’da komünist partiler sona ermiş, Berlin duvarı yıkılmış, Doğu ve Batı Almanya birleşmiştir. Bloklar arası siyasi gerilim sona ermiş, silahlanma yarışı bitmiştir. Sovyetler Birliğini meydana getiren devletler bağımsızlıklarını kazanmalarıyla 26 Aralık 1991’de Sovyetler resmi olarak sona ermiştir.

Kaynaklar

Özhazinedar, T. (2023). Sovyetlerin Dağılmasından Sonra Kuzey Kafkasya’da (Çeçenistan, İnguşetya, Dağıstan, Abhazya ve Osetya’da) Yaşanan Sorunlar. Akademik Tarih ve Düşünce Dergisi, 10(1), 241-245.

O Hasanov, İ. &Katman, F. (2019). Soğuk Savaş Döneminde ABD ve SSCB’nin Politik İstihbarat Yöntemlerinin Karşılaştırılması. Akademik Tarih ve Düşünce Dergisi. 6(2), 1138-1150

Yılmaz, H. (2023). Soğuk Savaş Dönemi’nde Sovyet Sosyalist Cumhuriyetler Birliği’nin Yayılmacılık Politikası: Afganistan Örneği. Ordu Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü Sosyal Bilimler Araştırmaları Dergisi, 13(3), 3299-3313

Portakal, E. (2013) . Kuzey Atlantik İttifakı (NATO) ve Varşova Paktı’nın Kuruluş süreci ve NATO’nun ilk on yılı (Yüksek lisans tezi, Yeditepe Üniversitesi). YÖK Ulusal Tez Merkezi