Türk Birliği: Türk Devletleri Teşkilatı

Türk Devletler Teşkilatı, Türkiye Azerbaycan, Kazakistan, Özbekistan’ın asli üyeler olduğu,

Macaristan, Türkmenistan, Kuzey Kıbrıs Türk Cumhuriyeti’nin ise gözlemci üye olduğu; Türk Devletleri arasındaki işbirliğini ve dayanışmayı Türk Dünyası’nın dil, tarih ve kültürel miraslarına ortak bir çerçeve içerisinde koruma, araştırma ve yaşatmayı amaçlayan bir teşkilattır.⁽¹⁾ Kuruluşu 1992 yılına dayanan teşkilatın ilk toplanışı ise Türkiye’de, Başkent Ankara’da düzenlenen Türk Dili Konuşan Ülkeler Zirvesi ile temellenmiştir.⁽²⁾ 2006 yılına geldiğimizde dönemin Kazakistan Cumhurbaşkanı teşkilatlanma önerisinde bulunmasıyla 2009 yılının 3 Ekim tarihinde Nahçıvan’da imzalanan Nahçıvan Antlaşması ile konsey olarak yapılanmıştır.⁽³⁾ Nahçıvan Antlaşması’yla teşkilatın temel amaç ve görevleri ortaya koyulmuştur. Bu amaç ve görevler özetle karşılıklı güven ve dostluğun güçlendirilmesi, dış politikada ortak tavırlar geliştirilmesi, uluslararası terörizm ve diğer etmen suçlarla mücadele eylemleri koordine etme, ortak çıkar alanlarında etkili bölgesel ve ikili işbirliğinin teşviki, ticari yatırımlar için uygun ortam ve koşullar oluşturma, ekonomik, sosyal ve kültürel kalkınmayı hedefleme, bilim, teknoloji, sağlık, spor, turizm gibi alanlarda etkileşimler sağlamak, üye devletlerle işbirliği ve entegrasyon güçlendirme çalışmaları yürütme gibi amaç ve görevleri temel edinmektedir.⁽¹⁾ Konsey üç ana başlıkta incelenebilmektedir.⁽³⁾ Devlet Başkanları Konseyi ve Aksakallılar Konseyi ve Dışişleri Bakanları konseyi olarak üçe ayrılmaktadır. Devlet Başkanları Konseyi güncel ve uluslararası sorunların çözümüne ilişkin taraflar arası etkileşim değerlendirmesi, öncelikli işbirliği alanları belirlenmesi, teşkilatın faaliyetlerinin değerlendirilmesi gibi sorumlulukları üstlenirken; aksakallılar konseyi ise daimî istişare organı olarak görev yapmaktadır. Türk Devletleri Teşkilatı’na bağlı kurum ve kuruluşlar ana amaçları yürütme adı altında kurulmuşlardır. Bunlar ilki Uluslararası Türk Kültür Teşkilatı (TÜRKSOY), Türk dil ailesine ait dilleri konuşan Türk nüfusuna sahip ülkeler ve topluluklar arası uluslararası kültür örgütü olarak tanımlanır.⁽³⁾ Türk Devletleri Parlamenter Asamblesi (TÜRKPA) ise amaç olarak parlamentolar arası işbirliğinin kalite yönünden parlamento diplomasisi araçları yardımı ile devletler arası politik diyaloğun daha da gelişmesine katkıda bulunmaktır.⁽³⁾ Türk Akademisi ise dil, edebiyat, kültür bugünkü eski çağlardan Türk haklının tarihi üzerinde araştırmalar üstlenerek ve yerli kaynaklar temelinde Türk medeniyetinin insanlık medeniyetine katkısını tespit ederek Türk dünyası ile ilgili akademik çalışmalar koordine eden bir kurumdur. Türk Kültür Miras Vakfı, Ortak Türk Ticaret ve Sanayi Odası, Türk İş Konseyi, Göçebe Uygarlık Merkezi, Türk Yatırım Fonu, Türk Devletleri Coğrafya Teşkilatı gibi kurum kuruluş vakıfları da içinde bulundurmaktadır.⁽³⁾ Genel sekreterliği İstanbul Beşiktaş’ta bulunmakta olan teşkilatın binası Fatih semtinde bulunan Arif Paşa Konağına 2021 tarihinde taşınmış ve düzenlenen bayrak çekme töreni ile resmi hizmete açılmıştır. Türk Devletleri Teşkilatı’nın bayrağı Özbekistan haricinde diğer üye ülkelerin bayraklarından alınan bazı parçalar aracılığında oluşturulmuştur.⁽¹⁾ Bayrak rengini Kazakistan bayrağından, ortasındaki güneşi Kırgızistan bayrağından, güneş içindeki hilali Türkiye ve Azerbaycan bayrağından ve yine güneş içindeki sekiz köşeli yıldızı ise Azerbaycan bayrağından almaktadır.⁽¹⁾ 2021 yılında Türk Devletleri Teşkilatı’na üye olan 5 ülkenin toplam nüfusu 156.1 milyon kişiyi aşmış durumdayken toplam yüzölçümü 4.2 milyon kilometrekare üzerindedir. 5 ülkenin ekonomik gücü açısından gayrisafi yurtiçi hasılası toplamda 4.8 triyon dolar olurken kişi başına düşen milli gelir ise 9360 dolar seviyesindedir.⁽³⁾

Bu rakam birinci seviyedeki Kazakistan’ın kişi başına düşen milli gelirinin yüzde 80’lik kısmına denk gelirken sonuncu olan Özbekistan’ın kişi başına düşen milli gelirinin 2.5 katına denk gelmektedir.⁽¹⁾

Temel bilgilerin yanında Türk Devletleri Teşkilatı’nın 10. zirvesi 2023 yılında, 3 Kasım tarihinde Kazakistan’da gerçekleştirilmiştir. Orta Asya’nın kalbi olarak sayılabilecek olan Kazakistan’da gerçekleştirilen bu zirve, bölgesel ve katkıları ile küresel istikrarın arandığı bu coğrafyalara büyük katkıları olması beklenmektedir.⁽⁶⁾ Türkiye, 2023 yılında 100 yaşını aşmış bir devlet olarak gerçekleştirdiği projeler ile küresel politikaları, sanayi yatırımları ve altyapı yatırımları ile birlikte bölgesel ve küresel alanda güçlü bir aktör olmuştur. Türkiye Yüzyılı mottosu ile hareket eden Türkiye, bahsedilen projeleri gerçekleştirme, geliştirme ve yürütme konusunda yoğun bir çaba sarf etmektedir. Tabi Türkiye’nin Yüzyılı kavramı Türk Devletleri ile de bağlantılıdır.⁽⁶⁾ Bu duruma verilebilecek en iyi fiziki örneklerden birisini Türkiye’nin Azerbaycan’ın Karabağ Savaşında sadece diplomatik olarak destek vermesi değil, sahada verilen doğrudan veya dolaylı destekleri ile de gözlemleyebiliriz. Bu durumun yanında 2022 yılında Kazakistan’da yaşanan fiyat artışları ile tetiklenen ekonomik kriz ortamını aşmasında yönetime ve halka destek olması amacıyla yapılanacak olan reform gündemi desteğini de tüm Türk Devletleri Teşkilatı üye ülkeleri bildirilmiştir.⁽⁵⁾ Buradan çıkacak olan sonuç özetle ister harp, ister ekonomik, ister yönetim ile ilgili olan bir kriz olsun veya üye ülkeler arasında gerçekleştirilecek bir kalkınma, atılım, yapılanma, yatırım gibi faktörlerde üye ülkeler birbirlerine tam destek olmaktadırlar.

2021 yılında gerçekleşen İstanbul Zirvesi’nde 2040 Belgesi’nin kabulü ile Türk Devletleri arasında duruma bağımlı olarak ikili veya çok taraflı ilişkilerde de büyük bir geliştirme sağlanarak Türk medeniyetinin yükselişi olarak değerlendirilmiştir. Bu durum Türk Dünyası için yeni bir dönem başlatmaktadır. Buna Türk Devri olarak da bakılabilir. 2040 Türk Dünyası Vizyon Belgesi’nde yer alan hedeflere ulaşılması durumunda sadece Türk Dünyası için değil, aynı zamanda Avrasya Kıtası için de altın çağı başlayacak ve teşkilata üye ülkeler stratejik bir güç haline gelebilme konusunda önleri açılacaktır.⁽⁶⁾ Türk Devletler Teşkilatı’nın Astana Bildirisi’ndeki hedefine bakacak olursak, Türk Dünyası Vizyonu-2040 ve Türk Devletleri Teşkilatı Stratejisi 2022-2026 belgelerinin amaç ve ilkelerince işbirliği ve dayanışmayı derinleştirme ve genişletme bağlamı olarak ortaya koyulmuştur. Güvenlik konularında yakın eşgüdüm ve işbirliğinin sağlanması, savunma sanayi ve askerî sanayi gibi konularda da yakın işbirlikleri ile Sivil Koruma Mekanizmasının kurulması gibi konuların da ön plana çıktığını gözlemleyebiliriz. Yukarıda da bahsedilen ekonomik işbirliği hakkında söylenebilecek kararlar ve yapılan eylemlere bakacak olursak da İstanbul’da Türk Dünyası Finans Merkezi kurulması kararından yapacağımız çıkarım temel olarak kardeş ülkelerin ticari, ekonomik ve yatırım işbirliğine teşvik etmek ve geliştirmek amaçlı olduğunu 2023 yılının 16 Mart tarihinde Ankara’da kurulan Türk Yatırım Fonu ile gerekli yatırım, kalkınma projeleri veya destek bütçelerini de sağlanacağını öngörmek mümkünüdür.⁽⁶⁾ Türk Devletleri Teşkilatı’nın ticari potansiyeli oldukça yüksektir ancak ticaret hacimleri potansiyelin oldukça altında kalmaktadır. Gözlemci üyeler dahil 1.6 trilyon doları aşan gayrisafi yurtiçi hasıla ile 1.2 trilyon dolarlık dış ticaret hacmi ile 4 trilyon dolarlık ekonomik büyüklük yanında doğal kaynakları da hesaba katarsak ekonomik büyüklük oldukça geniş bir potansiyele sahiptir. Üye ülkeler aralarındaki gümrük başta olmak üzere önündeki engelleri kaldırmaları aralarındaki dış ticareti serbestleştirmeleri ve güçlü bir işbirliği mekanizması oluşturmaları üzerinde çalışmalar yapılmaktadır. Bu çalışmaların en büyük örneği ise Ticaretin Kolaylaştırılması Komitesi gösterilebilir bu komite ile bahsedilen durumlar ele alınmakta ve çalışmalar yürütülmektedir.⁽⁶⁾

Sonuç olarak liderlerin zirvelerde aldıkları kararlar, yaptıkları çalışmalar ve sistem içinde kurulan kurum, kuruluş, komiteler, oluşturulan fonlar ile belirtilen kararların alınması, uygulamaya koyulması, planlamalar yapılması Türk Devletleri arasında bölgesel ve küresel olarak kardeşlik bağlamında birlikteliğimizi güçlendirmekte, küresel yahut bölgesel olaylarda ülkece ve kardeşçe tavrımızı birlikte belirlememizde bir birlik oluşturmaktadır. Zirvelerde Türk Devletleri Başkanları’nın ortak tarih, dil, kültür ve değerlerine dayanan daha parlak bir gelecek için ortak vizyonun yeniden ve yeniden teyit ettikleri açıkça gözlemlenmektedir.

Yazımı Türk adını ilk kez kullanan, Türk boylarının birleştikleri ilk siyasi yapılanma olan,

Göktürk Hakanı Bilge Kağan’ın sözü olan ve Özbekistan Cumhurbaşkanı Şevkat Mirziyoyev’in de 2023 Zirvesi’nde konuşmasında kullanarak Türk Devletleri’nin mikro milliyetçilikten ortak Türk kimliğine doğru mesafe aldıklarını gösteren şu cümle ile noktalıyorum: Ey Türk; üstte gök çökmedikçe, altta yer delinmedikçe senin ilini ve töreni kim bozabilir. Titre ve kendine dön!