Diderot Etkisi
Esra ÇAKMAK
Tüketim Toplumunda Popüler Kültürün Kölesi Miyiz Yoksa Yeniliğin Getirdiği Farklılığı Mı Seviyoruz?
Terim 18.yüzyılda yaşamış antropolog ve tüketim kalıpları uzmanı Grant McCracken tarafından icat edildi ve adını, etkiyi ilk kez bir denemede tanımlayan Fransız filozof Denis Diderot’tan alıyor.
Bir gün Fransız yazar ve filozof Denis Diderot’un eline güzel bir kımızı sabahlık geçti. Eski sabahlığından kurtuldu, yenisine hayran kalmıştı; yumuşak, lüks ve harika görünümlü bir sabahlıktı, sanki diğer sabahlığından çok farklıydı. Ancak çok geçmeden, sahip olduğu geri kalan şeyler gözüne güzel gelmedi ve değiştirmek istedi.” Eski Sabahlığım İçin Makaleler” isimli yazısında, eski ve yeni sabahlığı karşısında kendisinde uyanan hisleri şöyle yazdı:
“Eski bornozum etrafımı saran diğer paçavralarla bir aradaydı. Bir hasır sandalye, ahşap bir masa, Bergamo’dan bir kilim, birkaç kitabı taşıyan ahşap bir kalas, duvar halısının köşelerinden sarkan çerçevesiz birkaç dumanlı baskı. Bu baskıların arasında eski elbisemle birlikte üç dört asma sıva son derece uyumlu bir yoksulluğu oluşturuyordu. Artık her şey uyumsuz. Artık koordinasyon yok, birlik yok, güzellik yok.”
Diderot kısa süre sonra eski eşyalarını daha lüks seçenekleriyle değiştirmek için satın alma çılgınlığının içine adım attı. Gözüne eski gelen her şeyi yenisi ve güzeliyle değiştirdi. Eski hasır sandalyesinin yerine hemen Fas derisi kaplı bir koltuk aldı; eski masasının yerine pahalı yazı masası aldı, değer verdiği eski kitapların yerine daha popüler sanatçıların kitaplarıyla doldurdu.
Yeniliğin Getirdiği Alışveriş Çılgınlığı
Bazen oda dengesiz geliyordu, bu yüzden boşluğu doldurmak için daha fazla mobilya satın alıyordu. Diderot kısa sürede yeni bir altın saat, bronz bir heykel, konsol masası ve daha birçok sanat eseri satın alarak borç batağına düştü.
Ve bunların hepsi değerli bir nesneyle başladı: kırmızı sabahlık! Diderot’un sözleriyle,” Eski cübbemin mutlak efendisiydim. Yeninin kölesi oldum.”
Diderot etkisi, tüketim mallarıyla ilgili sosyal bir olgudur. İki fikir üzerine kurulur: İlk fikir, tüketiciler tarafından satın alınan ürünlerin kimlikleriyle uyumlu olacağıdır. İkinci fikir, tüketicinin mevcut tamamlayıcı mallardan sapan, yeni bir mülkiyetin tanıtılmasının, sarmal bir tüketim süreciyle sonuçlanabileceğini belirtir.
Terim, satın alınan veya hediye edilen bir ürünün kişinin mülkiyetindeki diğer metalarla ilgili memnuniyetsizlik yaratması ve olumsuz çevresel, psikolojik ve sosyal etkileri olabilecek sarmal bir tüketim modelini kışkırtması süreciyle ilgili olarak, sürdürülebilir tüketim ve yeşil tüketicilik tartışmalarında yaygın bir kullanım oldu.
Diderot Etkisinin Sebep Olduğu Durumlar
1-Tüketim Çılgınlığı: Etki bireyleri daha fazla tüketmeye yönlendirebilir. Yeni eşya alındığında, bu eşyanın diğer eşyalara uyumsuz olduğunu fark eden birey, bu uyumsuzluğu gidermek için sürekli olarak yeni alışverişler yapabilir.
2-Maddi Yükler: Bireylere finansal açıdan büyük yaptırımlar yaratır. Borçlanmalarına sebep olabilir.
3-Tüketim ve Çevresel Etkiler: Sürekli olarak yeni eşya almak, atık miktarının artması, doğal kaynakların tükenmesini hızlandırabilir.
4-Psikolojik Etkiler: Bireylerde tatminsizlik ve daha fazla alışveriş yapmaya yol açan doyumsuzluk duygusunu yaratır. Sürekli olarak daha iyisini arama isteği yaratabilir.
Diderot Etkisiyle Baş Etme Yolları Nelerdir?
1-Bilinçli Tüketim: Alışveriş yaparken gerçekten ihtiyacımız olduğu şeyleri almak Diderot etkisini azaltabilir.
2-Minimalist Yaşam Tarzı: Daha az eşya ile yaşamayı tercih etmek, alışveriş bağımlılığının önüne geçebilir.
3-Finansal Planlama: Harcamaları planlamak ve bütçeye uygun hareket etmek, maddi sıkıntıları önleyebilir.
4-Farkındalık: En önemlisi Diderot etkisinin farkında olmak ve etkin bir şekilde tüketim davranışının önüne geçmek daha bilinçli kararlar alınmasını sağlayabilir.
Bazı araştırmacılar etkinin demografik ve sosyoekonomik niteliklerini dikkate aldığında her daim geçerlilik taşıyamayacağını ifade eder. Ancak kişilerin sosyoekonomik seviyeleri arttıkça refah seviyeleri gelişir bu artış ile tüketicilerin daha fazla alışveriş yapma eğilimi artar. Bu yüzden daha üst seviye kesimlerde koleksiyonculuk veya zirve deneyimleri satın almanın daha yaygın olduğu görülür. Tüketim çılgınlığının önüne geçmek ve daha sürdürülebilir bir yaşam tarzı benimsemek hem bireysel hem de çevresel açıdan faydalı olacaktır.
Kaynaklar
1. Ekşi Şeyler. (2018). İhtiyacımız olmamasına rağmen satın aldığımız şeyleri açıklayan Diderot etkisi. https://eksiseyler.com/ihtiyacimiz-olmamasina-ragmen-satin-aldigimiz-seyleri-aciklayan-diderot-etkisi
2. Vikipedi. (2023). Diderot etkisi. https://tr.wikipedia.org/wiki/Didero_Etkisi
3. Peksoy, A. (2024). Diderot etkisi: Tüketim alışkanlıklarımızı nasıl şekillendiriyor? İşçi Haber. https://www.iscihaber.net/diderot-etkisi-nedir-tuketim-aliskanliklarimizi-nasil-sekillendiriyor
4. Uğur, E. Diderot etkisi nedir?. Bilgiustam. https://www.bilgiustam.com/diderot-etkisi-nedir/
2002 yılında İstanbul’da doğdum yazmayı ve okumayı sevdiğim için Üsküdar Üniversitesi’nde Gazetecilik bölümünü bitirdim aynı zamanda reklamcılık bölümünü okumaktayım.
Yorum gönder